Brzuch mamy jest dla zamieszkującego go maleństwa całym światem, swoistym bezpiecznym domkiem. Organizm kobiety w czasie ciąży jak gdyby przestawia się w funkcjonowaniu, by stworzyć dziecku optymalne warunki do rozwoju. Czasem jednak zdarzają się sytuacje, kiedy maluszek jest rozpoznawany przez ciało mamy jako intruz. Wtedy też organizm kobiety skierowuje przeciw dziecku substancje zagrażające jego rozwojowi. Tak dzieje się w przypadku konfliktu serologicznego.

Czym jest czynnik Rh?

Czynnik Rh jest antygenem komórkowym obecnym na powierzchni krwinek. Nie każdy człowiek posiada czynnik Rh. Z tego względu ludzi podzielić można na tych, u których ów czynnik występuje – czyli osoby z Rh+ oraz tych, którzy są go pozbawieni – czyli osoby z Rh-. Znacząca większość, bo aż około 85% ludzi posiada dodatki współczynnik Rh (Rh+), natomiast reszta, czyli około 15% to osoby ze współczynnikiem Rh ujemnym (Rh-). Obecność czynnika Rh dziedziczy się po rodzicach.

Kiedy dochodzi do konfliktu Rh?

Konflikt serologiczny ma miejsce w sytuacji, gdy kobieta ciężarna nie posiada czynnika Rh (ma Rh-), natomiast u jej męża współczynnik ten występuje (ma Rh+). Wówczas można podejrzewać, iż dziecko odziedziczyło po ojcu obecność współczynnika Rh. Jeśli faktycznie tak jest, czyli matka ma Rh ujemne, a jej dziecko Rh dodatnie, istnieje ryzyko wystąpienia konfliktu. Krew matki w czasie ciąży nie ma kontaktu z krwią dziecka. Jeżeli w czasie poronienia, porodu, cesarskiego cięcia bądź w wyniku innego powodu warunkującego krwawienie, dojdzie do przeniknięcia krwi dziecka do krwiobiegu mamy, wówczas w jej ciele uruchomione zostaną obronne procesy immunologiczne. Organizm mamy, dla którego czynnik Rh pochodzący od dziecka jest obcy, zaczyna wysyłać przeciwciała przeciwko niemu. Przeciwciała te przedostają się przez łożysko i kierują przeciwko krwinkom dziecka. W efekcie może dojść u malca do niedokrwistości, jak również uszkodzenia narządów wewnętrznych.

Jeżeli sytuacja ma miejsce w przypadku pierwszej ciąży, ryzyko wystąpienia konfliktu jest raczej niewielkie z uwagi na to, że do reakcji obronnej dochodzi najczęściej dopiero w wyniku krwawego porodu. Wówczas ilość przeciwciał jest niska, a czas w jakim mogą oddziaływać na dziecko niewielki. Problem staje się poważniejszy w sytuacji, gdy podczas kolejnej ciąży mamy z Rh- dziecko – podobnie jak poprzednie – ma Rh+. Wtedy przeciwciała krążące w ciele matki od czasu poprzedniej ciąży mogą oddziaływać na jej kolejne dziecko od bardzo wczesnych dni życia, zagrażając jego rozwojowi.

Jak rozwiązać konflikt Rh?

Każda kobieta ciężarna zazwyczaj już po pierwszej wizycie lekarskiej jest kierowana na badania w stronę obecności czynnika Rh. Jeśli wykazana zostanie jego obecność (Rh+), wówczas ryzyko konfliktu serologicznego zostaje wykluczone (bez względu na to, czy dziecko będzie Rh dodatnie czy też ujemne). W przypadku gdy okaże się, że mama posiada Rh-, bada się także jej męża. W sytuacji gdy ojciec ma Rh-, do konfliktu nie dojdzie. Natomiast kiedy badania wykażą u niego obecność Rh, podejmuje się działania chroniące dziecko, gdyż bardzo prawdopodobne jest, iż konflikt mu zagrozi.

Terapia polega na podawaniu kobiecie ciężarnej immunoglobiny Rh, która zapobiega powstawaniu przeciwciał. Pierwszą, ochronną dawkę immunoglobiny podaje się w 28 tygodniu ciąży (początek 3 trymestru) na wypadek, gdyby dziecko urodziło się przed terminem. Następna dawka jest podawana już po porodzie (w ciągu 72 godzin), kiedy okaże się, że maluch faktycznie posiada Rh+. Jeśli dziecko ma Rh ujemne, dalsze leczenie nie jest podejmowane z uwagi na brak konieczności. Immunoglobina Rh podawana jest także w przypadku kolejnej ciąży.

Źródła:
W. Dudenhausen, W. Pschyrembel, Położnictwo praktyczne i operacje położnicze, Warszawa 2002.
H. Murkoff (i in.), W oczekiwaniu na dziecko, Poznań 2003.
G. Thorn, Ciąża i narodziny, Warszawa 1998.

Autor: Magdalena Dudziak